ශ්රී ලාංකීය නාට්ය කලාවේ අර්බුදය 4
ඕනෑම ක්ෂේත්රයක් පැවැතීමට යම් යාන්ත්රණයක් තිබිය යුතුයි. අල ගොවියාගේ සිට නාට්යකරුවා දක්වා එම යාන්ත්රණයේ සාර්ථක - අසාර්ථකත්වය මත එම ක්ෂේත්රයේ ඉරණම තීරණය වීම තේරුම් ගන්න අමාරු නෑ.
මෙම ලිපියෙන් අපි විමසන්නට යන්නේ ‘විශ්ව නාට්ය කලාවේ විශිෂ්ට කෘති’ ලෙස ඔබ සාමාන්යයෙන් හඳුන්වන ලෝකයේ වඩා ම දියුණු නාට්ය කලාවන් ඇති රටවල ගුණාත්මක නාට්ය පවතින එම යාන්ත්රණයේ මූලික ස්වභාවය මොකක් ද කියලයි. ඒ හරහා අපට ලංකාවේ සිදු වෙලා තියෙන්නෙ කුමක් දැයි යම් අදහසක් ගන්න පුළුවන්.
සාමාන්යයෙන් දියුණු නාට්ය කලාවක් යනුවෙන් අදහස් කරන දේ කෙටියෙන් පැහැදිලි කර ගන්න අපට ප්රධාන සාධක තුනක් දිහා බලන්න පුළුවන්:
1. තමන්ගේම තෝරා ගැනීම මත නාට්ය නැරඹීමට පැමිණි ප්රමාණවත් ප්රේක්ෂක සංඛ්යාවක් සිටීම. (බලෙන් ප්රවේශ පත්ර විකිණීම නිසා හෝ හැඳුනුකම් මත ආදී හේතු මත නාට්ය නැරඹීමට සිද්ධ වුණු ප්රේක්ෂකයන් නොවෙයි)
2. ප්රේක්ෂකයන්ව සෑහීමකට පත් කිරීමට තරම් ප්රමාණවත් ගුණාත්මක මට්ටමකින් නාට්යය නිෂ්පාදනය වීම. (අවම වශයෙන් නාට්ය නැරඹීමේ ධෛර්යය නැති නොවන ගුණාත්මක මට්ටමකින්)
3. නාට්ය කණ්ඩායමේ හෝ එම ව්යාපෘතියේ සියලුම ශිල්පීන්ට තම ශ්රමයට ආර්ථික සාධාරණත්වය ලැබීම. (ඔවුන්ට පවතින්නට පුළුවන් වන්නේ එවිටයි).
හොඳින් බලන්න, මෙයින් එකක හෝ අඩුවක් තියෙනවා නම්, එය පවතින්නට පුළුවන් එනම් දියුණු නාට්ය කලාවක් නොවෙයි. එබැවින්, මේ තුන හැම විටම හමු විය යුතුයි. ඒ තත්ත්වය සමස්තයක් ලෙස නාට්ය කලාවක පොදු තත්ත්වය ලෙස පැවැතීමට හැකි විය යුතුයි.
විවිධාකාර වෙනස්කම්වලට යටත්ව අද වෙන කොට මුළු ලෝකය පුරාම වාගේ දියුණු නාට්ය කලාවක් බිහිව ඇති තැන්වල ඇත්තේ එකම යාන්ත්රණයයි. එය මූලික වශයෙන් ධනවාදී වෙළෙඳපොළ යාන්ත්රණයයි. එනම් අනෙක් සියලුම භාණ්ඩ මෙන් නිෂ්පාදනය කර අලෙවි කර පැවැතීමේ ක්රමයමයි. ඔබ දැන් ඇසුරු කරමින් ඉන්නා විශිෂ්ට යැයි කියන සියලුම විශ්ව නාට්ය කලාවේ නිර්මාණ එවැනි ක්රමයක ප්රතිඵලයි. නමුත්, ධනවාදී ක්රමයට එරෙහි යාන්ත්රණ පිළිබඳ විවිධ කතිකාවන් සහ විකල්ප යෝජනා තිබෙන අතර එවැනි යාන්ත්රණයකින් ද නාට්ය කලාවේ පැවැත්ම සාර්ථක වූ අවස්ථාවල දී අප එය කතා කරන තෙක් පවතින ක්රමය තුළ සාර්ථක වී ඇති ආකාරය කතා කරමු.
අප මේ කතා කරන දියුණු නාට්ය කලා ආකෘතිවලට වඩාත්ම හොඳ උදාහරණ ප්රංශය, ඇමෙරිකාව, කැනඩාව, ජර්මනිය, ජපානය, එංගලන්තය, ඕස්ට්රේලියාව, නවසීලන්තය, රුසියාව සහ ස්කැන්ඩිනේවියානු රටවල් ආදිය තුළින් හමු වෙනවා. මේ සෑම රටකම අනෙක් සෑම පාරිභෝගික භාණ්ඩයකම ගුණාත්මකභාවය, වගකීම ආරක්ෂා කිරීම සම්බන්ධ වෙළෙඳපොළ යාන්ත්රණය නාට්ය නිෂ්පාදන සම්බන්ධයෙන් ද එයාකාරයෙන් ම අදාළයි.
ඒ අනුව පාසල්, විශ්වවිද්යාල ආදියෙහි කරන නිෂ්පාදන ආදිය හැරුණුකොට සාමාන්යයෙන් එම රටවල නාට්ය නිෂ්පාදනය වෙන්නේ නාට්ය සමාගම් හරහා පමණයි. එය හරියට බෙහෙත් විකුණන්නේ පිළිගත් ෆාමසිවල පමණයි වගේ ! කොටින්ම ඔබ තනි නළුවෙකු විදිහට වීදි රංගන පමණක් කළ ද, සමාගමක් විදිහට හෝ කිසියම් වෘත්තීයමය වර්ගීකරණයක් යටතේ ලියාපදිංචි වී සිටිය යුතු අතර, ඊට පවා ක්රමවේදයක් තියෙනවා. ස්වාධීන රචකයන් ඇත්නම්, ඔවුන්ට පවා තමන්ගේ රචනය නිෂ්පාදන සමාගමකට ඉදිරිපත් කරන්න වෙනවා. එසේ හොඳ නිර්මාණ භාර ගැනීම සඳහා සෑම නාට්ය සමාගමකම වාගේ විවිධාකාර වර්ගීකරණ යටතේ පහසුකම් තියෙනවා. ඒක හරියට ගොවියකුට තම බෝග විකුණන්ඩ බැහැ, කඩේකට ලබා දිය යුතු අතර ගොවියා, වෙළෙන්දා සහ පාරිභෝගිකයා අතර කිසිවකුට අසාධාරණයක් නොවන සාධාරණ යාන්ත්රණයක් පැවැතිය යුතුයි වැනියි.
බර්ටෝල්ට් බ්රෙෂ්ට්, සැමුවෙල් බෙකට් සහ දාරියෝ ෆෝ ආදී ප්රකට නාට්යකරුවන්ගේ පිටපත් පවා ඇත්තේ ඒජන්තලා (Agent) ළඟ වන අතර, එම ඒජන්තලා ද පවතින්නේ පිටපත් ලබා දීමට වෙන් වුණු සමාගම් ලෙසටයි. නාට්ය සමාගමකින් යම් පිටපතක් නිෂ්පාදනය කරන්නේ නම්, එවැනි පිටපත් ලබා දෙන සමාගමකින් දර්ශන වාර ගණනට හෝ රඟදක්වන කාලයට අනුව විවිධ කොන්දේසි යටතේ පිටපත කුලී පදනමකින් මිලට ගත යුතුයි. ඒ තුළ සාමාන්යයෙන් කිසිදු පිටපත් රචකයකුට අසාධාරණයක් වෙන්න අවස්ථාවක් නෑ.
නාට්ය සමාගමක් පවත්වාගෙන යන්න අනිකුත් ව්යාපාරයක් මෙන්ම ඊට අවශ්ය ආචාරධර්ම, තාක්ෂණික සහ වෘත්තීය සුදුසුකම් සැපිරිය යුතුයි. ඒ වගේම නාට්ය සමාගම් ගත් කල දෙතුන් දෙනාගේ කාර්ය මණ්ඩලවල සිට සිය ගණනක් වැඩ කරන මහා පරිමාණ මට්ටම් දක්වා විවිධ ආකෘතීන් තියෙනවා. සමහර නාට්ය සමාගම්වල නාට්ය නිෂ්පාදනය ඇතුළු නාට්ය කලාවට අදාළ පොත් පත් අලෙවියේ සිට දේශන වැඩසටහන් ආදී සියලුම ක්රියාකාරකම් එයින් කරනවා.
ඒ අනුව සාමාන්යයෙන් ඒ රටවල සිද්ධ වෙන්නේ නාට්ය සමාගම තමන්ගේ දැක්මට, ධාරිතාවට අනුව පිටපත් රචකයාගේ සිට අධ්යක්ෂ සහ නළු, නිළියන් යනාදී සියලුම ශිල්පීන් වෘත්තීයමය පදනමෙන් යොදා ගැනීමයි. එම තෝරා ගන්නා සියලුම ශිල්පීන්ට අනික් සියලු ම රැකියාවල මෙන් වෘත්තීයමය වශයෙන් ගෙවීම් කළ යුතුයි. සමහර විශාල නාට්ය සමාගම්වලට පූර්ණකාලීනව වැඩ කරන ශිල්පීන් සිටින අතර, සමහර නාට්ය සමාගම් අවශ්ය පරිදි අදාළ ව්යාපෘතියට කොන්ත්රාත් පදනම මත ශිල්පීන් යොදා ගන්නවා. ඒ කොහොම කළත්, එම ශිල්පීන්ට සියලුම වෘත්තීයමය සුබසාධන, රක්ෂණ රැකවරණ සහ බුද්ධිමය දේපළ අයිතීන් නීතිමය ආකාරයට හිමිවෙනවා පමණක් නොව යමෙක් යම් අසාධාරණයට ලක් වුණොත්, ඊට එරෙහිව ක්රියාත්මක කිරීමට ද ආකෘතියක් තියෙනවා. වෘත්තීය සංගම් ආදිය ද තියෙනවා. මෙන්න මේ කී දේවල් යම් නාට්ය සමාගමකට සපුරන්නට නොහැකි නම්, ඔවුන්ට එම සමාගම පවත්වාගෙන යන්නට අවසර ලැබෙන්නේ නෑ.
මේ නාට්ය සමාගම්වලට හිතන තරම් හිතුමතයේ තීරණ ගන්න බැහැ. සාමාන්යයෙන් සෑම නාට්ය සමාගමක්ම වාගේ රාජ්ය හෝ රාජ්ය නොවන විවිධ අංශවලින් අඩු-වැඩි වශයෙන් අනුග්රහය ලබන අතර, ඒවා විවිධාකාර කොන්දේසිවලට යටත්. උදාහරණයක් වශයෙන්, අවුරුද්දේ මෙපමණ නිෂ්පාදන හෝ ක්රියාකාරකම් ප්රමාණයක් තුළ ‘සුළු ජාතීන්ගේ’ ප්රශ්න නියෝජනය විය යුතුයි. මෙපමණ නිෂ්පාදන ප්රමාණයක සංස්කෘතික විවිධත්වය තිබිය යුතුයි. මෙපමණ නිෂ්පාදන ප්රමාණයක් අඳ, ගොළු, බිහිරි ආදීන් සඳහා වෙන් විය යුතුයි ආදී වශයෙන් රටේ ඒ ඒ ෆෙඩරල් ක්රමයට අනුව විවිධ කොන්දේසි තිබෙනවා. සාමාන්යයෙන් මේ බොහෝ කොන්දේසි එන්නේ අනුග්රහ හරහායි.
ගුණාත්මක නිෂ්පාදන රසවිඳීම සඳහා විශාල ප්රේක්ෂකාගාරයක් හුරුවෙලා තිබෙන විට නාට්ය සමාගම්වලට ද හිතන තරම් බාල වැඩ හෝ දූෂිත වැඩ කරන්නට අවස්ථාව ලැබෙන්නේ නෑ. ඔවුන් අතර වඩාම ගුණාත්මක නිෂ්පාදන ඉදිරිපත් කිරීම සඳහා තරගයක් තියෙනවා. වඩාම ගුණාත්මක නිෂ්පාදන කරන සමාගමට වඩාම අනුග්රහ දිනාගන්න පුළුවන්.
මේ ක්රමය තුළ නාට්ය විචාරය වැනි දේකට එන විට විචාරකයා සාමාන්යයෙන් අපට හමු වන්නේ පුවත් පත්, සඟරා ආදී මාධ්යයක් හරහායි. එම මාධ්යවලින් වෘත්තීය විචාරකයන් යොදාගෙන තියෙනවා. ඒ අනුව විචාරකයාට සාමාන්ය පරිදි සියලු වෘත්තීය අයිතිවාසිකම් සමඟ පූර්ණකාලීන හෝ කොන්ත්රාත් පදනම මත වැටුපක් ලැබෙන අතර, ඔහුට හෝ ඇයට ඇත්තේ, නාට්ය පිළිබඳ විචාර ලිවීමයි. එම විචාරවල ගුණාත්මකභාවය සඟරාවේ පැවැත්මට තීරණාත්මක භූමිකාවක් ඉටු කරන බැවින්, ගුණාත්මක නාට්ය ගැන අවබෝධයක් ඇති විශාල ප්රේක්ෂකාගාරයක් ද සිටින බැවින්, එම විචාරකයාට තමාගේ විචාරය කවර විදිහකින්වත් පෞද්ගලික අගතියකට යොදා ගන්නට අවස්ථාව ලැබෙන්නේ නෑ. අනෙක් සෑම වෘත්තියක් ම වාගේ එම වෘත්තිය ද ඔහු හෝ ඇය හරියට කරන්නේ නැත් නම්, ඊට අවශ්ය ක්රියාමාර්ගයක් ගත හැකි විදිහටයි එය ද පවතින්නේ. මොක ද? එම සඟරා ද වෘත්තියක් ලෙස පවතින්නට ගුණාත්මක වෙළෙඳපොළක් සමඟ තරග කළ යුතුයි. සාමාන්යයෙන් දියුණු නාට්ය සංස්කෘතිවල පළපුරුදු සෑම ප්රේක්ෂකයකු ම විචාර කියවන බැවින්, ගුණාත්මක විචාරවලට හොඳ ඉල්ලුමක් එනම් වෙළෙඳපොළක් තියෙනවා. පුවත් පතේ අලෙවියට මෙන්ම නාට්ය කලාවට ද විශාල බලපෑමක් කරලා තියෙන ඕස්ට්රේලියානු ප්රකට වෘත්තීය නාට්ය විචාරකයන් කීප දෙනකුට උදාහරණ තමයි, ජෝන් මැකලම් (John McCallum) ( The Australian), කෙවින් ජැක්සන් (Kevin Jackson), සුශි ගෝස් සීස් (Suzy Goes Sees) සහ ජේසන් බ්ලේක් (Jason Blake) (Sydney Morning Herald) ආදීන්.
සාමාන්යයෙන් මූලික වශයෙන් ඉහත සඳහන් කළ ආකාරය තමයි, වෘත්තීය නාට්ය කලාව හෝ නාට්ය කර්මාන්තයක මූලික හැඩය. නමුත්, මේ තුළ නාට්ය නිෂ්පාදනවලට විවිධාකාර සුබසාධන සහ පහසුකම් රාජ්ය සහ රාජ්ය නොවන අනුග්රහවලින් ලැබෙනවා. උදාහරණයකට, අඩු ආදායම් ලබන්නන්ට පෙන්ෂන් ඇති අයට සහ ශිෂ්යයන් ආදී අයට නොමිලේ හෝ ඉතා අඩු මුදලට ප්රවේශ පත්ර ලබා ගන්න පුළුවන් වීම, නාට්ය ප්රවේශ පත්රවලට යන වියදම් ආදායම් බදුවලින් නිදහස් කිරීම, සුළු ජන කොටස් තේමා කර ගත් නිර්මාණ හෝ පර්යේෂණ නිර්මාණවලට විශේෂ අනුග්රහ ලැබීම ආදිය පෙන්වා දෙන්න පුළුවන්.මෙවැනි සුබසාධන ඉතාම ඉහළ මට්ටමක පවතින්නේ සමාජ ප්රජාතන්ත්රවාදී සහ සුබසාධනවාදී රටවල්වල යි.
මෙම වෘත්තීයමය නාට්ය කලාව පවතින කිසිම රටක ශ්රී ලංකාවේ මෙන් නාට්යකරුවකුට නාට්යයක් හදන්න ඕනෑ වෙන කොට තමන්ම පිටපතක් සහ ශිල්පීන් හොයාගෙන, රඟහල ද වෙන් කරගෙන හදලා පෙන්නන අවදානම් ක්රමයක් නැහැ. පැවැත්ම සහ වෙළෙඳපොළ අර්ථයෙන් කියනවා නම්, ඒක හරියට වෘත්තීයමය නිර්ණානායකයන්ට අනුව විධිමත්ව කඩයක් තුළ ආරක්ෂිතව විකුණනවා වෙනුවට යම් බෝගයක් ඔබ තනියම පාර ළඟ අතේ තියාගෙන විකිණීමට සමානයි.
ශ්රී ලංකාව ඇතුළු නාට්ය කලාව දුර්වලයි කියන රටවලත් සමහර විට ධනවාදී නොවේ යැයි කියන සෑම තැනකමත් ඇත්තේ මූලික වශයෙන් මෙම නිර්මාණකරුවා (නිෂ්පාදකයා), වෙළෙන්දා සහ පාරිභෝගිකයා අතර ක්රමයේම විවිධ වර්ණ සහ හැඩයන්මයි. එකම වෙනසකට ඇත්තේ ඒවා සාමාන්යයෙන් මෙම ක්රමයේම හෝ මෙය අත්පත් කර ගැනීමට නොහැකි වීම නිසා දුර්වල වී ඇති දූෂිත වී ඇති අක්රමවත් වී ඇති හෝ අවිධිමත් වී ඇති තත්ත්වයන් වීමයි. නමුත්, ඒ තත්ත්වයන් විවිධාකාර නාමකරණ යටතේ සමහරු විසින් හඳුනා ගන්න පුළුවන් (උදා: කලාව විකුණනවාට විරුද්ධ අපේ අත්කම් ක්රමය). දියුණු යාන්ත්රණයක් නොමැති නිසා මේවාට දිගටම පවතින්නට බැහැ. ඇත්තටම ශ්රී ලංකාවේ ඇත්තේත් මෙම නිර්මාණකරුවා, වෙළෙන්දා සහ පාරිභෝගිකයා අතර ඇති යාන්ත්රණය දියුණු ලෙස අත්පත් කර ගැනීමට නොහැකි වීම නිසා ඇති වුණු දුර්වලතාව, අවිධිමත්භාවය සහ රටේ අනෙක් සියලුම ක්රම මෙන් දූෂිත වී ඇති තත්ත්වයක් පමණයි. ශ්රී ලංකා ක්රමයේ ඇති මෙම දුර්වල සහ දූෂිත ලක්ෂණ මෙන්ම ශ්රී ලංකාවට සුදුසු දියුණු ක්රමයක් පිළිබඳ යෝජනාව පසුව වෙනම කතා කරමු.
වෘත්තීය නාට්ය කලාවක අනුග්රාහක වෙළෙඳපොළ සකස් වෙන ආකාරය, රජයේ භූමිකාව සහ ගුණාත්මක ප්රේක්ෂකාගාරයක් ඇති වන ආකාරය ආදිය ඕස්ට්රේලියානු නාට්ය කලාවේ ආකෘතිය ඇසුරින් ඊ ළඟට සාකච්ඡා කරමු.
පිංතූරය: රුසියාවේ Moscow Art Theatre ආදර්ශයට ගනිමින් Harold Clurman, Lee Strasberg සහ Cheryl Crawford යන ඇමරිකානු රංග කලාවේ පුරෝගාමීන් විසින් 1931 දී ඇමරිකාවේ රංග ශිල්පීන්ගේ ප්රථම ස්ථිර සමාගම The Group Theatre. නමින් බිහි කරන අතර මේ එහි ඓතිහාසික ඡායාරූපයක්. මෙය ඇමරිකානු වෘත්තිය රංග කලාවට වඩා ම බලපෑමක් කරපු ඓතිහාසික සිදුවීමක් විදිහට සලකනවා.
